OROIMENEZ GIDATURIK GOZARTZEKO BIDE BAT

1
Amamengandik bilobengana
bilobengana

Sopeñako herriak

EZIN
BESTE
KOAK

Gorobel da mendi lerroaren izena, azpiko aldeari Sopeña, “axpe” esatenzaio, eta hor herrixka batzuk gerizatzen dira, izen bitxikoak batzuk: Aginaga, Añes, Erbi, Etxegoien, Lexartzu, Luxo, Madaria edo Obaldia, Menoio, Salbantone, Soxo (Zollo) eta Ozeka.

Haran berdearen barrenean, han-hor-hemen sakabanaturik etxe zaharrak eta inguruetan abere taldeak, behiak eta latxa endako ardiak, sasoian sasoikoa, antzinako Errege Bidean gora eta behera ibili ohi dira, alderik alde aurkintza osoa zeharkatzen duen erret-bide zaharretik hain zuzen, Bizkaiko Urduñatik Burgosko Losa haraneraino baitoa. Gaur egun GR (Ibilbide Luzea) izendatua dagoenez, mendizaleek ere hortixe jo ohi dute ibilaldi ederraz gozatzeko asmoarekin.

Pueblos de Álava, de abuelas a nietas y nietos. Ayala.
Isabel Ugarte Urruela, con ovejas en Menagarai.

Artzaintzaren azkena

Abereak Sopeñako paisaiaren osagai dira, bai “axpe” bai “axkan”, bertako artzainak bezala. Ascen Agirrek lanean dirau abeltzain, eta dagoeneko gaztarik egiten ez duen arren, Peña edo Haitzera igo ohi da, urtero, maiatzaren hasieratik irailera arte. “Hango bizimodua, otsorik ez balego, oso polita litzateke”.
Lourdes Menoioren gaztandegia Aginagan dago eta berak mendi gainean ibiltzea zer den ere badaki, nahiz eta urteak diren bere ardiak etxe ondoko belardietan bazkatzen dituztela. “Lehen otsoak zeuden, baina ez hainbeste; hemendik ibiltzen ziren baina ez ziren orain bezala bertan geratzen”, aipatu du. Gauetan ardiak ukuiluan gordetzen ditu, erasoak saihesteko.

Bi emakume artzainok umetatik bizi izan dute artaldearen eta artzaintzaren inguruko bizitza, ez zaie lanik falta izan, joan eta etorri, jezten eta gazta egiten ikasten oso gaztetatik, eta biok dakite beren mundu hau amaitzen ari dela.

Ardiak goian, Haitzean osasuntsuago daudela diote, baina gero eta gutxiago igo ohi dira. Bizitza polita izan da haiena, “txikitatik ezagutzen baduzu”, baina engoitik ez dago ordezkorik eta “liburuek eta pantailek ez dute balio”, dio Ascenek.

Aginagako eta Menoioko gaztandegiak

Lourdesen gaztandegia, Aginagan, 2002koa da. Ireki aurretik, Oñatin izan zen gaur egun egiten duen Idiazabal gazta egiten ikasteko, eta hainbat sari jaso ditu. Banaketa “laburrean da”, dio berak, inguruan eta azoka oso jakinetan eta Amurriokoa eta Laudiokoa bezalako azoketan. “Saltoki handietan ez eta pentsatu ere”, baieztatzen du.

Mercheren gaztak Menoiotik atera eta haran osoan eta inguruetan banatzen dira. Asteroko azoketan ohikoak dira. Betiko gazta mota da, eskualde honetan beti egin izan den erakoa. Gaztok ahora Aiarako bertako izaeraren zaporea ekartzen dute.

Pueblos de Álava, de abuelas a nietas y nietos. Ayala.
Merche, gazta egitean, Menoion.

 

Pueblos de Álava, de abuelas a nietas y nietos. Ayala.
Lourdes Menoio en su quesería de Aguiñiga. 2003
Pueblos de Álava, de abuelas a nietas y nietos. Ayala.

Errege Bidea edo gaur egungo GR

Errege Bidea Losa haranetik (Burgos) jaisten da, eta Gorobel mendilerroa zeharkatzen du Añesetik, Artziniegara iritsi arte. Añesetik ere Salbantone eta Aginagarantz okertzen da, Urduñarantz. Urduñako bidea paseatzeko bide gisa zuinduta, markatuta dago, eta ondo ezagutzea merezi duen GR (Ibilbide Luzea) bat da.

Hasieran mandazainentzako bidea zen, lubanak edo lubakiak eta behar adinako zabalerako guneak zituena, abereek atseden har zezaten. Añesetik Artziniegara beti Zollo/Soxon zehar, Errege Bidez. Jendea Losatik jaisten zen hiribilduan egoten ziren azoketara, Gurutzeren egunean eta San Mateoren egunean, esaterako.

Ozeka eta Menoiotik ere Kexaan egin ohi zen izen handiko azoka edo zeiara jaisten ziren San Joan egunean. Azokak 15 egunez irauten zuen, eta inguru zabaletako lurraldeetatik etortzen ziren, hala nola, Nafarroatik, Gaztelatik, Aragoitik eta Asturiestik. Gaur egun ere badira abeltzainak bidez bide lehengo erara ibiltzen direnak, baina gehienetan ibilgailuz eta ez oinez.

Gerraren aztarnak

36ko guduak Sopeñan ere aztarnak utzi zituen, zeren, alderdi honetan herririk herriko lubaki lerro bat eraiki baitzen, leku estrategikoetan batik bat.

Aztarnok Oribe dorretxearen ondoan, Zollon (Soxon), Erbitik hur ageri dira oraindik. Etxea bera orduan lur jota zegoenez, dorreko harri batzuk lubakietan ipini zituzten. Menoioko Oleta landetan ere badira gertaera haietako zantzuak, Izoriako Babio aldean bezala.

“Nazionalak” Haitz gainean zeuden, Gorobel gainean alegia, goiko mendian, eta hantxe Sopeña aldeko auzotar batzuk, behartuta, patuak alderdi haretara eroanak. Gauez, ondo ezagunak zituzten bidexketatik eta indetatik, euren etxeak bisitatze aldera, jaitsi eta igo egiten ei ziren, eta auzokideak jakinaren gainean zeuden.

“Aiara. Once meses en guerra” liburua, Sergio Balchada Outeiral-ek idatzia, urte latz haietan zeharreko jakingaiez oso betea da. 

Pueblos de Álava, de abuelas a nietas y nietos. Ayala.
AHVG. E.Guinea, Añes 1911
Pueblos de Álava, de abuelas a nietas y nietos. Elciego.

Etxaurrengo baseliza

“Antzina, 3 egun ziren bereziki jaiegunak Etxaurrengo baselizan: apirilaren 25a, San Marko, Jasokundearen bezperaurreko eguna maiatzean, eta ekainean Jaun Done Joanen bezpera.

San Markoren egunean auzotarrak prozesioan joaten ziren, Kexaako parrokiatik eta baselizaraino oinez igoz, Santuen Letania abestuz. Inguruko beste herrietatik ere erretore bakoitzak zuzendutako prozesioak iristen ziren. Iritsi arau, herri bakoitzak meza bat ospatzen zuen eta herri bakoitza saiatzen zen iristean lehena izaten.

Ospakizun horiek zirela eta, saltzeko mahaiak eta tabernak ipinten zituzten, baselizaren inguruan. Irabazitako diruaz elizetxea mantentzen laguntzen zuten. Arkupean bola-jokoan aritzen ziren. San Markoren egunerako baselizako txabola enkantera ateratzen zen, eta bertan ardoa saltzen zen.

Egun, Ama Birjinaren jaia irailaren 8an eta egun horretatik hurbilen geratzen den igandean antolatzen da. Larunbat iluntzean herri-txitxiburduntzia egiten da eta igandean basajaia eedo erromeria, egun osoa irauten duena, dantzekin, herri kirolekin, zozketekin eta bestelako jarduerekin. Duela gutxi meza nagusiaren aurretik baseliza inguruan prozesioa egiteko ohitura berreskuratu da, urtero txandakatzen doazen inguruko herrietako 4 alkatek birjina eramanez. Zelaian edo inguruetan bazkaltzen geratzea da ohitura”.

Goretti Mendiaren testua da hau, haraneko historia ondo ikasia du eta bi blog-en egilea da: Menoio eta Aiarako Historiak.

Sopeñako herriak

Eta baita Aiaran ere...

Gainera, aurkituko...

01

Herriak

Ezagutu eta bisitatu behar dituzun Arabako herriak

03

Amamengandik bilobengana bilobengana

Leheneko oroitzapenak norberaren baitan

04

Biodibertsitatea

Xabier Ramos-en argazkien bidez

05

Kronikariak

Oroitzapenen zaindariak