Iberiar penintsulan ugaria da. Mamorro ttiki eta beldarrez elikatzen da, gehienbat. Loretegietan ohiz eta kumeak hazteko edozein zulo, naturako zein artifizial, berdin zaio.

Mediterranear klimako anfibioa da, eta Arabako eremu geografiko honetan du hedatze-muga.

Eremu lehor samarretan bizitzeko gai da, beti ere ugaltzeko putzu edo istilen bat badaduka.

Arrautzak erreskadan erruten ditu. Atzeko hankak motz eta sendoak ditu, ibilterako egokituak, ez jauzi egiterako.

Hegazti hau, hatsarrean guztiz beltza dela dirudien arren, bere lumetan, hegatsetan alegia, irisazio batzuk dituelako, ortzadar-margo distiratsuz apaintzen da eta bere etsaiak honen bidez nahasarazten ditu, zilibokatzen, hegan egitean milaka lagunen taldean doanean.

Neguan Europako Iparraldetik milioika iristen dira, eta Iberiar Penintsulako edozein bazterretan ikusi ahal dira, udan, berriz, penintsulako iparraldean, basoetan, kumeak egiten dituzte.

Ehizatarako espezie tikia da. Lau birigarro mota dagoz eta honako hau ohikoena da. Zozoaren ahaidea, ahaiko berekoak biak.

Bidaiari bada, hauexek bidaiariak. Enarek edo elaiek beti aterpean egin ohi dute habia, etxeetako sakapeetan edo barruetan.

Filopatrikoak dira, hau da, aurreko urteetako habia berriro erabiltzen dutenak.

Zomorro-jaleak dira erabat, eta udan intsektu gehiegi egoitea eragozten dute.

Erle arrunta Euskal Herriko edozein lekutan dago. Azken urteetan hagizki pairatu du, oso txarto ibilten da Varroa izeneko akaro baten erasoagatik. Honek, liztor asiarrarekin batera, espezie polinizatzaile honen populazioa urritu du, hots, erleak gutitu.

Beleen basoko ahaidea —basoko kontakatilua-— eta, bere espeziekoen antzera, oso adimentsua da.
Denetik jaten du, hasi fruituetatik eta hildako animalietaraino. Egoiliarra da, urte osoan ikusgai. Arrak eta emeak berdinak dira.

Oso garrantzitsua da basoetan, haziak lurperatzen baititu gero elikatzeko, baina gero asko ez du edireiten eta haziok ernetzen hasten dira. Hazi-barreiatzaile ona da.

Ar-emeetan koloreak ezberdinak ditu: arra bulargorri da, emea, aldiz, arre.

Ale-jalea da, hazizale hala egia, eta zuhaitzen kimuen zalea da, izan ere, zuhaizti edo basoetan ibilzalea da oso, ez zaizkio landa zabalak gustatzen.
Txolarrearen neurrikoa, hor-hor, edozein urtarotan ikusteko erraza da.

Iberiar penintsulan ikus ditzakegun bost txolarre-espezieetako bat da.

Kantu zizkolatsua du eta larratz edo landu bageko landetan bizi da, harkaitzen arteetan edo horma zahar arraituetan ere ugari.

Koartzatto itzaina deritzona hegazti zangaluzea, koartzaren oso anzekoa, gure lurraldean neguan landetan ibili ohi da. Larbak eta abereen gorotzetan egoiten diren xomorroak jatera etorten da, honegatik oso ohikoa da behi, zaldi eta ardien ingurutean haien ikustea.

Baso trinkoetan bizi den mustelidoa da (ugaztun, beraz, eta lurraldea markatzeko aukera emaiten dien uzki-guruina daduka).

Gauezkoa eta haragijalea da. Ornodun tikiak ehizatzen ditu, nahiz sagu nahiz suge, txorirean bat eta pikuak edo beste edozein fruitu jaten duen bezalaxe.

Lepaori esaten zaio, papo aldea ori duelako, lepazuri erdarazko “garduña” deritzonari esaten zaionez.

Tamaina handiko espeziea da, eta leku garai eta haize-eremuetan aurki daiteke. Iberiar penintsulako eder eta ezagunenetako bat.

Hegoak beltzak eta ori-kremazkoak dira, eta atzealdeko hegalen ertzak enaren isatsen antzekoak ditu.

Europako okilik handiena da. Azken bi hamarraldietan, populazioa ugaltzen ari da, iberiar penintsularen iparraldean.

Bere arraldian emaiten duen garrasi gogorra du ezagugarri. Eta ordura arte, neguan, udaberrian haziko den habian lo egiten du.

Biak beltzak dira, baina arrak garezur-zerrenda gorri luzeena du (irudion bezala).

Iberiar penintsulako okilik arruntena da. Basoan aurkitzen dituen intsektu edo zomorroak eta umexehe edo larbak jaten ditu, inurriak ere bai, lurrean bezala zuhaitz handietan.

Arrek dadukaten papo gorriaren arauera bereizten dira arrak eta emeak.

Barrura sartu ahal izaiteko lodiera jakin bat duten zuhaitz mota guztietan egiten dute habia.

Mendi hegal eguzkitsuetan, eguteran, eta nekazaritza edo abelgintza guti dagoen lekuetan agertzen da, abereek jaten baitute.

Polenaren ordez polinioak ditu (polen-pikorren masa koherentea), hurbiltzen den intsektuari itsasten zaizkionak, beste lore batera eramaiteko.

Irudiko txoria koltza-soro batean dago. Espezie hau mamorro-jalea da eta udatiarra, kumeen hazaldian da ikusgai, epailetik urrira bitartean.

Bazter zabalak gustatzen zaio eta habia lurrean egiten du, sastraka artean. Negua Afrika tropikalean emaiten du.

Harkaitz garaietan, elian edo saldoan bizi ohi dira, eta bikote bakoitzak txito bat hazten du, urtero.

Ingurumenerako ezinbestekoak diren hegazti nekrofagoak dira, hiljaleak alegia, hildako animalien hondakin guztiak, nekazaritzakoak zein basatiak, jaten baitituzte.

Urari oso atxikia da, ibaietan bizi da. Sugerik igerian ikusiz gero, biperakara dateke, ehuneko ehunean ia-ia. Irudi honetakoa gaztea da.

Ez da posoitsua, ez du ausikiten, beregana hurbildurik ere.

Biperaren antzeko burua duelako, helduzaroan, biperakara esaten zaio, hiruangelukoa baitu, baina suge honek begi-ninia biribila du.

Andoinen Toberiako Ur-jauziak izeneko leku ezaguna dago, Entzia mendilerroaren iparraldean, pago-haritzez beteriko baso baten barruan lau jauzik osatzen dute.

Iturburua lurpetik ateratzen da eta hor ur-xirripak hasten dira, beti beheti, haitzen artetik, haitz porotsu, arolak batzuk, arbelak beste batzuk, lurraldeko hainbat eraikin ezagunetan erabili ohi diren harri-motak guztiak.

Ur-jauzi hauetan ez da urik izaiten urte osoan, beraz, ikusi nahi dituenak urtaroa kontuan hartu behar du.

Haziz elikatzen da, batik bat. Fringilidoa da, eta munduko txorien artean ugarienetakoa.

Dimorfismo sexuala du, eta, honen ondorioz, arrak eta emeak kolore desberdinak dituzte.

Ondo oxigenatu uretako ibaietan bizi da, ahal dela mendialde erdian. Uraren kalitatearen bioadierazlea da.

Trikopteroz eta efemeropteroz elikatzen da, batik bat, eta ibaiko urpean arrantzatzen du.

Urtegi eta kumeak haztean uhaldeko hormetan ohikoa da.

Kantuaren intentsitatea inguruneko hezetasunaren araberakoa da. Azala beti heze eduki behar du, eta intsektuak jaten ditu, batez ere.