Luci Santos

Herriko denda bat leku magikoa da. Han gordetzen dira inguruko etxeen eguneroko erabileraren altxorrik handienak. ‘Ultramarinos’ ere deitzen zaio; leku ez hain txikia, non dendaren atzealdean gorputzarentzako elikagaiak eta landarako tresnak aurki baitaitezke, beste lanabes askoren artean.

Zer den herri txiki bat, gureak bezala, bere dendarik gabe, non bizitza bere hormen barruan igarotzen den, ia hormetatik kanpo bezain bizi. Eguneroko erosketa tarte hori gonbidatzen ditu agurtzera eta hizketaldi labur bat izatera; batzuk eta besteak leku bereko auzotar gisa, komunitate baten parte gisa, inguru gisa, eta gauzak ulertzeko eta egiteko lotzen dituen modu gisa aitortzera ere, bilatzen joan diren artikulutik harago.

Denetarik momentu oro

Luci Santosen dendak, Eltziegon, ez du berez dendaosterik; handik sartzen da haren etxera igotzeko atarira. Atari horretan bertan, koinatuak apalategiak jarri zizkion, Eguberrietako opariak jarri eta etxeko egongela hustu ahal izateko.

Kale horretan hiru denda bazeuden aspaldi ez dela, baina berea bakarrik geratzen da irekita. «Jendeak herrian gastatzen zuen, orain litro bat esne ekartzen dute Logroñotik», dio Lucik, jakinik ez dagoela atzera bueltarik.

Lehen, berak lan egiten zuenean, ne-ketsua eta zaila zen hirira joatea, nahiz eta gaur egungo distantzia bera izan, 20 kilometro besterik ez, mahatsondo-soroen artean. Hala ere, orain auto eta autobus asko daude, edozein ordutan, konektatzen dituztenak eta, ardogintzan edo jatetxeetan aritu ezean, Eltziegok gaur egun aukera gutxi eskaintzen die seme-alaba berriei.

Enarek, Luciren bilobak, argi du. 25 urterekin, hemen bizitzen jarraitzen duen kuadrillako bakarra da, eta gustuko duen arren eta konexioa inoiz galduko ez duen arren, badaki alde egin behar duela. «Dagoeneko herriko beheraldian jaio naiz, baina amak eta amonak beste bizitza bat bizi izan zuten, bizitasun gehiago zegoen».

Zorioneko igandeak

Bere aitonak, Simeonek, Luciren senarrak, upategi bat izan zuen Riscalenaren ondoan: Viñadores Artesanos, eta berak banatzen zuen ekoizpen propioa. Egun osoa han ematen zuen, eta larunbat eta igandetan lagunarteko bilera onak antolatzen ziren horretarako atondutako askaldegian.

Garai dibertigarriak ziren, eta Luci ere batzen zen, nahiz eta denda ez itxi ezta jaiegunetan ere. Alkate bat etorri behar izan zen, Salamero delako bat, eta igandeetan ixtera behartu zituen, «eta horrek bizia eman zigun».

Han jakiak, mertzeria-gaiak, ontziak, arropa, osagarriak, jostailuak… saltzen ziren, eta bezero bat ez zenean bidaiari bat zen, baina atea beti mugitzen zegoen. Edo txirrinak jotzen, eta janaria sutatik kendu behar zen dendaz arduratzera jaisteko, nahiz eta ordutegitik kanpo egon.

Elkarrekin bainatzea debekatua

Ebro ibaiak bustitzen ditu ardogintzako lur hauek, baina bere urak, Eltziegotik igaro-tzean, ez dira bainurako egokienak. «Zurrun-biloak zeuden» gogoratzen du Lucik. Agian horregatik, edo beste arrazoi batzuengatik, Eltziegoko igerilekuak Araba-ko Errioxan eraiki ziren lehenetarikoak izan ziren.

Gallarza jeneralaren kontua izan zela kontatzen du Lucik: «gauza asko egin zituen herriaren alde, hala nola orduan soldaduskara zihoazenak entxufatu, edo garai hartan etxe berriak ziren etxeak merkeak egiteko agindua eman».

Orduan igerilekuetan neskak ordu batean sartzen ziren eta mutilak beste batean, elkarrekin bainatzea debekatua baitzegoen. Han ikasi zuen Lucik igeri egiten, poliki-poliki eta gazte batzuen laguntzaz.

Denek mahasti batekin

Gehien eta gutxien zeukanak mahasti bat edo upategi txiki bat zuen, eta hori zen denon bizimodua herrian. Eta uzta hondatzen zuen txingor handi bat edo zelaia erretzen zuen izozte bat iristen zenean, berehala jakiten zen nork pairatuko zuen galera urteko gainerako egunetan. Garai gogorrak egon ziren, lurrak beti izaten baititu bere galerak, eta orduan behar zuenari fidantzan ematearen kontua iritsi zen «batzuetan hilabeteetan zehar. Baina zer egin zenezake dena galdua bazuten», gogoratzen du Lucik.

Egun Reginak, alabak, horren guztiaren parte txiki bat mantentzen du. Bizitzaren intentsitatea beste bat da ametsezkoak izan daitezkeen baina ezinbestean arriskuak dakartzaten leku hauetan.

Emakumeak beti

Tradizionalki gizon baten izenean zegoen denda, baina beti emakumeek kudeatzen zuten. Baina norberak maite duen jendearekin gozatzeko momentua ere atera behar da.

Eta Lucik betidanik ondo pasatzen jakin du. Dendan, gaur egun, Reginaren txanda da, Luciren alabarena, baina azken hori, 88 urterekin, ia egunero pasatzen da handik, eta, duela gutxi arte, agintzen edo gustatzen ez zitzaion zerbait zuzentzen zuen. Antzazturak hobiraino!