OROIMENEZ GIDATURIK GOZARTZEKO BIDE BAT
1
Amamengandik bilobengana
bilobengana

Ermualde

EZIN
BESTE
KOAK

Laudio

Laudion leku magikorik bada, hori Santa Luzia da, historiaz, kondairaz, iraganaz eta orainaldi ikaragarri batez betetako tontor natural hori.

Ermuko Andre Maria elizak hura koroatzen du. Eliza horretan indusketa arkeologiko garrantzitsua egin da, eta aurretik egon ziren tenpluak agerian utzi ditu. Jatorrizkoa XI. mendekoa da eta Nafarroako Erregeen agindupean eraiki zen. XIII. mendean, Gaztelako errege baten aginduz handitu zen, eta XIV mende erdialdean tokiko aristokraziak (Ayala familiak eta beste leinu batzuek) gaur eguneko forma eman zioten.

Alboan Santa Luziako baseliza ospetsu eta maitatua dago, eta hara etengabeko erromesaldiak egin ziren osasun bila. Beherago San Antonio baseliza dago; hara lekualdatu zen Ama Birjina eta zapaltzearen tradizioa.

Bilborako pasabidea da, eta Erdi Aroan baserritar populazio txiki baina garrantzitsu bat egon zitekeela uste da, ziurrenik abeltzain-

tzari dagokionez garrantzi handikoa, nahiz eta ez dakigun. Esan daiteke han goian, naturak bere berdetasunarekin besarkatzen zaituen lekuan, jatetxe bat dagoela, Zura, bere kartarekin paisaiari emozioa nola gehitu badakiena. Ez galdu bere sartenekoak!

Ermuko Andra Mariak eta Santa Luziak, kanpandorre exentuarekin batera, 2003an aitortutako Monumentu-Multzoa osatzen dute, gaur egun «Ermualde» bezala ezagutzen dena.

Pueblos de Álava, de abuelas a nietas y nietos. Laudio.

3 eliza 3 etapa1

Ermuko Andra Marin 3 eliza daude. Ezagutzen den lehena XI. mendekoa da eta Nafarroako Erregeekin eraiki zen.

XIII. mendean, baliteke Alfontso X.a izatea eliza berri baten obrak hasi zituena, handiagoa, horma trinkoagoekin, jatorrizko elizaren gainean. Ez dakigu ziur, baina gauza jakina da obra bere biloba Fernando IV.ak bukatu zuela.

Eta geroago, XIV. mendearen erdialdean, tokiko aristokrazia agertu zenean (Aiaratarrak eta beste leinu batzuk), hirugarren eliza bat egin zen, harlanduzko handitzeekin.

Programa politiko eraikitzaileak

Ezagutzen den lehenengo eliza Laudioko San Pedro elizarekin batera eraiki zen, 1095ean. Bai San Pedron eta bai Ermuko Andra Marin ehorzketak eta beste seinale batzuk aurkitu dira (Alfontso I.a Batailatzailearen txanpon bat, adibidez), XI. mendean pentsarazten dutenak, orduan gertatu baitzen lurralde honetako nafar koroak egindako berrantolaketa. Biztanleria-talde txikien berrantolaketa bat eliza baten inguruan, bata San Pedro litzateke, behean, eta bestea Ermuko Andra Mari.

Ehorzketak datatuak izan dira, eta zaharrena XII. mendearen erdialdean hildako heldu bat da (XI. mendearen bukaera eta XII. mendearen hasiera artean jaioa eta inguru honetako eliza bati lotutako lehen biztanleetako bat izango litzateke).

Fernando IV.a Gaztelakoaren agindupean, txanpon asko aurkitu direneko garaian, bigarren tenplu bat eraiki zen, eta aurreko ehorzketen gainean, bigarren eliza egiten ari ziren igeltseroen gela izan zela uste den etxe bat zegoen. Hormak ikusgarriak dira, bi metro inguruko lodierakoak, eta terraza batetik bestera zegoen desnibela gainditzeko eskailera batzuk dituzte.

XIV. mendearen erdialdean, Ayala familia haranean finkatu zen, eta lehendik zegoen eliza zabaltzen hasi zen. Besoez hornitzen da eta harlanduzko horma bat gehitzen zaio. Hirugarren tenplu hau tokiko botereek egin zuten. XIV. eta XV. mendeen artean patronatuko elizak sortu zituzten, hau da, nobleek eraiki eta mantendu egiten zituzten, eta elizaren hamarrenarekin edo errentekin geratzen ziren. Hori ez zen askotan gertatzen Estatuan, baina bai Euskadin.

Piezarik politena

Bigarren elizaren eraikinean, labe txikien gune batean, piezarik politena aurkitu da, urre-koloreko gainean nakar-koloreko plaka gerriko moduko bat.

Ikono bihurtu da. Antzeko bat Calatrava La Viejan aurkitu zen, eta bertakoak omen diren arren, Escribanok Limogesen, Frantzian paraleloak aurkitu ditu. Ermuko Andra Marin aurkitutako pieza ez dakigu nongoa den, baina luxuzko elementua zen, Europako zirkuitu komertzial aristokratei lotua.

 

Zalduko abadea

1551n Kalagorritik Gil Lizentziaduna Ermuko Andra Mari herrira bidali zuten, eta honek idatzita utzi zuenez, hainbat familia zeuden, 5 bat edo, eta Iñigo izeneko bat zegoen eliza honen ahaldun.

Egindako indusketan laudorio-harri bat aurkitu zen, eta inskripzioan irakur daitekeenez,  Zalduko abade zen, eta Ibarguen familiarena, Anuntzibaitarrekin ahaidetutako familia zena, berauek hainbat dokumentutan elizaren ugazaba gisa agertzen direnak.  Anuntzibaitarrek berari utzi zioten, familiako adar batekoa baitzen, gero eurengana itzuliko zela jakinik, parrokoa baitzen eta inork ez baitzuen herentzian jasoko.

Interesgarria da deskubritzea Gil lizentziadunak, 1551n Ermuko Andra Maritik igaro zenak, Iñigo delako hori ezagutu zuela, eta lau urte geroago, berau, aurkitutako lauda-harriaren arabera, hil zela. Hurrengo parrokoak Isusitarrak eta enparauak izan ziren. Antza denez, lukurreria praktikatzen zuten: mikrokredituak ematen zizkieten baserritarrei, Bilbon erosten zituzten kredituak.

 

Pueblos de Álava, de abuelas a nietas y nietos. Laudio.
Pueblos de Álava, de abuelas a nietas y nietos. Laudio.
Foto cedida por Sergio Escribano

Hipotesia: abeltzainen herrixka edo ama birjinaren agerpena...

Egindako indusketetan XVII. mendeko txanpon asko aurkitu dira, 150 inguru. Horrek esan nahi du nolabaiteko botere ekonomikoa zegoela, nahiz eta leku latza izan eta nekazaritzarik ez izan. Bestalde, elizaren obra arkitektonikoa San Pedrorena baino kalitate handiagokoa da, bitxia bada ere.

Zertan ari ziren hemen? Indar gehien hartzen duen hipotesia da nagusiki abeltzainak zirela. Baliteke leku hau Bilbo haragiz hornitzen zuen abere-leku bat izatea. Zer jaten zuten jakiteko analisiak egin dira eta nabarmentzen den adierazleetako bat da hemen beste leku batzuetan baino askoz haragi gehiago jaten zutela.

Beste hipotesi batek dio santutegia izan zitekeela, eta inon islatu ez den agerpen mariano bat egon zitekeela, ez baitago hau aipatzen duen dokumenturik. Hori XVIII. mendera arte Ermuko Andra Marin egon zen Ama Birjinaren oinatzarekin lotu daiteke. Kentzeko agindu zuten, sinkretismo handia sortzen ari zelako. Ilustrazioaren aire berrituekin, denari logika ezarri nahi ziotenak, bada epai bat Ermuko Andra Mariko oinatza kentzera behartzen zuena, tapiatzera. Eta harako hura herriarengan hain sustraitua zegoenez, jendea hara joaten zenez eta iturriak ura oinatza zegoen leku jakin batetik botatzen zuenez, estali beharrean San Antonio ermitara eraman zuten.

Dona Luzia, herri ikonoa

Santa Luzia baseliza azken elizarekin batera eraiki zen, XV. mendearen amaieran eta XVI. mendearen hasieran. Garrantzitsuena eliza zen, ahalmen eta jarduteko gaitasunari dagokionez, baina herrikoia Santa Luzia baseliza da.

Sendatzeko sinkretismo horrengatik izan da hain ezaguna Santa Luzia. Beti izan da hiritik eta hiriaren ordenatik pixka bat aldendutako lekua, eta erlijio herrikoienak beti gorde izan dira gehiago mendi edo baso inguruetan. Hau bi eliza eta bost etxe zeuden lekua zen, eta XIX. mendera arte letaniak egiten aritu ziren sorginak kanporatzeko, bi eliza egonik! Halo berezia duen lekua da.

Herri grina horren adibide da, Kubako gerran, Aiarako artzapezpikutzak Ermuko Andra Marirako erromesaldia sustatu zuela gerra amaitzeko, eta Laudiotik 2.000 pertsona igo zirela, eta Urkixoko markesak atenditu eta jaten eman zien. Erromes-lekua zen. Urtero leku guztietatik erromesak iristen ziren: Bilbotik, Urduñatik, Balmasedatik…

Pueblos de Álava, de abuelas a nietas y nietos. Laudio.
Pueblos de Álava, de abuelas a nietas y nietos. Laudio.
Foto cedida por Sergio Escribano

Indusketa

Ermuko Andra Mariko arkeologia-indusketa, Sergio Escribanoren zuzendaritzapean, 2015 eta 2020 artean egin zen, Eusko Jaurlaritzaren eta Laudioko Udalaren kofinantzaketarekin, balioa emateko proiektu baten esparruan, zeinean, indusketez gain, beste jarduera batzuk ere sartzen baitira. Helburua ez zen indusketa egite hutsa, leku horri balioa ematea baizik, jendeari erakustea. Eskola-umeen bisitak, bisita antzeztuak, mikro-antzerkia eta indusketak egiten jarraitzeko eta erakusteko aukera ematen zuten hainbat jarduera egin dira.

Ermualdeko Lagunak Kultura Elkartea

Jose Mari Castillok, Manolo Lujak eta beste hainbatek, leku honen maitatzaileek, urteak daramatzate Santa Luziari buruz idatzitako guztia (toponimia, ermita, santutegia, burdinazko gerrikoa, sagardoa, karobiak, elurzuloak, kirikinusiak…) berreskuratu eta liburu batean edo bitan biltzeko ideiarekin. Ez dute ezer kanpoan utzi nahi, eta asko dago aztertua eta idatzia.

Elkartea 50 pertsonak baino gehiagok osatzen dute. Ideia Jose Mari Garciarengandik sortu zen, Santa Luzian meza ematen zuen aurreko parrokoa. Gaur egun Jose Mari ez dago, baina Elkartea forma hartzen hasi da azkenean.

Eliza ezberdinen etapak lurrean jarri diren kristalezko erakustokien bidez ikusten dira orain, indusketetako eremu batzuk estaltzen dituztenak.

Behin hasita, bide asko irekitzen dira. Inoiz ez da erabat bukatzen, baina indusketa mailan garrantzitsuena eginda dago jada, eta ikerketa amaitzeko artearen historiari buruz argitaratutako liburu bat, Fernando R. Bartolomé García eta Laura Calvo Garciaren lana, eta ikerketa historiko bat. Orain ikusi beharko litzateke nola eman balio  publiko orokorrarentzat, leku magiko hau erakutsiz.

Ermualde

Eta baita Laudion ere...

Herrietan industrialena

Info +
2

Parke historikoa

Info +
3

Dolumin Barikua

Info +
4

Eliz atari modernista

Info +
5

Odoloste-jan herrikoiaren egileak

Info +
6

Txakolina, kleroaren «ardotxoa»

Info +
7

Rakatapla eta Arloteak

Info +
9

Orkidea basatiak

Info +
10

Gainera, aurkituko...

01

Herriak

Ezagutu eta bisitatu behar dituzun Arabako herriak

gehiago

03

Amamengandik bilobengana bilobengana

Leheneko oroitzapenak norberaren baitan

gehiago

04

Biodibertsitatea

Xabier Ramos-en argazkien bidez

gehiago

05

Kronikariak

Oroitzapenen zaindariak

gehiago